L
.
1
.
Landnotkun og skógrækt
Undir landnotkun fellur sú losun gróðurhúsalofttegunda, auk bindingar kolefnis, sem verður til vegna landnotkunar eða breytingar á landnotkun (e. Land use, land-use change and forestry, LULUCF). Losun og binding vegna landnotkunar skiptist milli fimm viðfangsefna, mólendis, votlendis, ræktarlands, byggðar og skógræktar en aðgerðir í málaflokknum eru mótaðar á grundvelli þeirra kerfislægu umbreytinga sem stefna þarf að þvert á viðfangsefni málaflokksins.
Losun málaflokksins er mest vegna mólendis, votlendis og ræktarlands en binding mest í skógrækt og landgræðslu.
Losun og binding innan landnotkunar skiptist í fimm viðfangsefni. Mólendi losar um 78% af heildarlosun málaflokksins (4860 þ.t.CO2 íg., losun frá Ræktarlandi var 30% ( (1905 þ.t. CO2.íg), losun frá Votlendi telst nú hverfandi, 0,27% (17 þ.t. CO2 íg. Skógærkt bindur um 9% af heildinni (-549 þ.t. CO2 íg.)
Árangursríkasta aðgerðin til að draga úr losun frá landi er að endurheimta votlendisvistkerfi, auk þess að sú aðgerð hefur margþættan umhverfislegan ávinning, svo sem fyrir líffræðilega fjölbreytni, vatnafar og takmörkun flóðarhættu o.fl. Endurheimt birkiskóga, skógrækt og landgræðsla skila einnig mjög miklum ábata. Sérstök áhersla verður lögð á endurheimtarverkefni á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendum. Með greiningum á nýtingu ríkisjarða og kortlagningu þess lands sem má endurheimta verður hægt að ganga hratt til verka og ná mælanlegum árangri í losun frá landi. Þá er áframhaldandi átak í rannsóknum á losun frá landi mikilvæg til að loftslagsbókhald um losun frá landi endurspegli raunverulega losun sem best.
Tillögurnar ganga þvert á málaflokka og eru taldar mikilvægar til að bæta landnotkun í heild sinni.
Hér er lögð áhersla á að stjórnvöld gangi á undan með góðu fordæmi og leggi fram heildstæða framkvæmdaáætlun um bætta landnýtingu í þágu loftslagsmála á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendum. Mikilvægt er að stuðningskerfi ríkisins fyrir verkefni í landgræðslu og skógrækt verði endurskoðuð með það að leiðarljósi að forgangsraða fjármunum ríkisins þannig þeir styðji enn betur við markmið og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum til 2030, mark¬mið um kolefnishlutleysi 2040 og markmiða um vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Bætt gögn og upplýsingar um losun gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis vegna losunarbókhalds landnotkunar, m.a. með hliðsjón af nýrri LULUCF-reglugerð og nýjum skuldbindingum, eru forgangsaðgerð enda ríkir meiri óvissa um mat á losun og bindingu vegna landnotkunar en öðrum innan losunarbókhalds Íslands.
Árangursríkasta aðgerðin til að draga úr losun frá landi sé að endurheimta votlendi og mýrlendi.
Sérstök áhersla verður lögð á endurheimtarverkefni á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendum. Með greiningum á nýtingu ríkisjarða og kortlagningu þess lands sem má endurheimta verður hægt að ganga hratt til verka og ná mælanlegum árangri í losun frá landi.
Til að auka bindingu kolefnis verður lögð áhersla á vernd og endurheimt birkiskóga, ræktun nýrra skóga og endurheimt þurrlendisvistkerfa á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendu með markvissum hætti og í samræmi við framkvæmdaáætlun og fjármögnun.
Sérstök áhersla verður lögð á endurheimtarverkefni á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendum. Með greiningum á nýtingu ríkisjarða og kortlagningu þess lands sem má endurheimta verður hægt að ganga hratt til verka og ná mælanlegum árangri í losun frá landi.
Skipulagsáætlanir sveitarfélaga gegna mikilvægu hlutverki við stefnumörkun í loftslagsmálum þar sem þar eru teknar ákvarðanir um fyrirkomulag byggðar og landnotkunar
Með áherslum og aðgerðum í skipulagi er hægt að stuðla að bættri landnýtingu og því er mikilvægt að fyrir liggi leiðbeiningar um hvernig vernda megi kolefnisrík vistkerfi, draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu kolefnis með skipulagsgerð. Leitað verður eftir breiðri samvinnu hagaðila á landsvísu um vernd og endurheimt kolefnisríkra vistkerfa og hvar helstu tækifæri liggja í breyttri landnotkun í þágu loftslagsmála og vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Auk þess er mikilvægt að greina veikleika í núverandi regluverki og framfylgd þess um verndun votlendis og annarra vistkerfa.
Aðgerðin felur í sér að greina tækifæri til bættrar landnýtingar í þágu loftslagsmála og líffræðilegrar fjölbreytni á jörðum í eigu ríkisins og móta heildstæða framkvæmdaáætlun með skýrum markmiðum og forgangsröðun aðgerða. Ríkissjóður Íslands á tæplega 430 jarðir og með þessari aðgerð gengur ríkið á undan með góðu fordæmi um sjálfbæra landnýtingu á jörðum í eigu ríkisins.
Aðgerðin felur í sér markvissa endurheimt votlendis á jörðum í eigu ríkisins í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisins. Á hluta ríkisjarða er framræst votlendi sem ekki er í nýtingu og þar felast veruleg tækifæri til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og bæta ástand vistkerfa og líffræðilegrar fjölbreytni.
Aðgerðin felur í sér endurheimt birkiskóga á jörðum í eigu ríkisins í samræmi við framkvæmdaáætlun ríkisins. Náttúrulegir birkiskógar þekja um 1,5% af landsvæði Íslands en veruleg tækifæri eru til að auka útbreiðslu þeirra og þar með kolefnisbindingu. Til þess þarf markvissar endurheimtaraðgerðir, m.a. með friðun svæða og áætlun um aðgerðir á borð við gróðursetningu og eflingu fræseta, í samræmi við aðferðafræði skógræktar á landslagsheildum (e. Forest Landscape Restoration) og með vistkerfisnálgun að leiðarljósi.
Aðgerðin felur í sér að fyrir liggi leiðbeiningar um hvernig vernda megi kolefnisrík vistkerfi, draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu kolefnis með skipulagsgerð.
Þátttaka einstaklinga, félagasamtaka, fyrirtækja og stofnana í undirbúningi og framkvæmd aðgerða í landgræðslu og skógrækt er lykilatriði til að ná markmiðum í loftslagsmálum og líffræðilegrar fjölbreytni í tengslum við landnotkun. Því er mikilvægt að endurskoða og efla stuðningskerfi ríkisins þannig að það verði enn skilvirkara hvað varðar fjármögnun aðgerða á einkalöndum. Jafnframt þarf að skýra hvernig Land og skógur nálgast samfélagið með virkum hætti, m.a. með miðlun, ráðgjöf og hvatningu til þátttöku í aðgerðum.
Aðgerðin felur í sér ræktun skóga á jörðum í eigu ríkisins með markvissum hætti.
Aðgerðin felur í sér að kortleggja og greina stjórntæki sem vinna að aukinni verndun kolefnisríkra vistkerfa. Greina þarf regluverk sem tengist verndun votlendis og kortleggja veikleika vegna leyfa, heimilda og viðurlaga.
Aðgerðin miðar að því að þróa aðferðir og setja upp langtímavöktunarverkefni til að meta magn og breytingar á kolefni í íslenskum vistkerfum út frá viðurkenndum matsbreytum. Markmiðið er að eigi síðar en árið 2030 verði unnt að áætla kolefnisforða allra vistkerfa í losunarbókhaldi Íslands, breytingar á kolefnisforða þeirra og áhrif landnýtingar og endurheimtar. Í samræmi við auknar kröfur ESB samkvæmt nýrri reglugerð um gæði gagna og aðferðafræði í LULUCF þurfa gögn fyrir alla helstu landnýtingarflokka að vera komin á aðferðaþrep 2 árið 2026, þ.e. stuðlar byggðir á íslenskum rannsóknum, og á aðferðaþrep 3 árið 2030, þ.e. stuðlar byggðir á reiknilíkönum fyrir Ísland.
Aðgerðin felur í sér endurheimt þurrlendisvistkerfa á jörðum í eigu ríkisins og á þjóðlendum með markvissum hætti (uppgræðsla og landgræðsla).
Stór hluti af íslenskum þurrlendisvistkerfum er í röskuðu ástandi og með endurheimt þeirra má binda mikið kolefni, auka virkni vistkerfa og hlúa að líffræðilegri fjölbreytni. Aðgerðin felst í gerð verklags fyrir endurheimt þurrlendis og endurheimt fyrsta þurrlendis sem fylgir þeim reglum og stöðlum sem þarf til að hægt sé að skrá kolefnisbindingu svæðanna sem vottaðar hágæða kolefniseiningar. Gerð verklagsins er hugsað sem hvatning og fyrirmynd fyrir einkaaðila, fyrirtæki og stofnanir til að fara í endurheimt þurrlendis sem uppfyllir reglur og staðla
Aðgerðin felur í sér áætlanagerð um hvernig megi auka hvata og þekkingu um nýtingu og varðveislu kolefnis í viðarafurðum úr íslenskum skógum á sjálfbæran hátt.
Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er á ábyrgð umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins en er unnin af verkefnisstjórn aðgerðaáætlunar í breiðu samstarfi Stjórnarráðsins og stofnana þess.
